Fluoksymesteron (halotestin) a włosy: ryzyko łysienia androgenowego

Wśród pytań o fluoksymesteron (halotestin) często trafia się jedno bardzo praktyczne: czy przyspieszy on łysienie? Krótka odpowiedź — u osób genetycznie predysponowanych takie ryzyko jest realne. Redakcja wyjaśnia, jak androgeny wpływają na mieszki włosowe, dlaczego jedni tracą włosy, a inni nie, i dlaczego popularne wyobrażenia o «ochronie» za pomocą finasterydu nie działają dla wszystkich androgenów jednakowo.

Jak androgeny wpływają na włosy

Androgeny działają na włosy paradoksalnie. Na twarzy, klatce piersiowej i ciele przekształcają cienki włos meszkowy w gruby włos terminalny — widać to w okresie dojrzewania. A u osób genetycznie predysponowanych na czubku głowy oraz w strefach czołowo-skroniowych te same hormony, przeciwnie, powodują stopniowe zmniejszanie mieszków.

Proces ten nazywa się miniaturyzacją. Pod wpływem androgenów faza aktywnego wzrostu włosa (anagen) się skraca, a sam mieszek z każdym cyklem się zmniejsza. Włos staje się cieńszy, krótszy, jaśniejszy, aż przekształca się w ledwo zauważalny meszek. Z zewnątrz wygląda to jak stopniowe przerzedzenie.

Kluczową rolę odgrywa w tym dihydrotestosteron (DHT), który powstaje z testosteronu pod wpływem 5α-reduktazy bezpośrednio w tkankach skóry i mieszków. DHT silniej wiąże się z receptorem androgenowym niż testosteron, dlatego właśnie jego uważa się za głównego «winowajcę» łysienia androgenowego.

Ważne jest jednak zrozumienie: DHT działa poprzez ten sam receptor androgenowy, co inne androgeny. Każda substancja, która wystarczająco silnie aktywuje ten receptor w mieszku, teoretycznie może zapoczątkować miniaturyzację — niezależnie od tego, czy przekształca się w DHT.

Genetyka: dlaczego ryzyko u każdego jest inne

Łysienie androgenowe to stan uwarunkowany przeważnie genetycznie. Badanie Ellisa, Stebbinga i Harrapa (2001) wykazało związek łysienia typu męskiego z wariantami genu receptora androgenowego położonego na chromosomie X. Późniejsze prace ujawniły również inne rejony genomu wpływające na ryzyko.

Właśnie genetyka wyjaśnia, dlaczego jeden użytkownik androgenów praktycznie nie zauważa zmian we włosach, a inny w ciągu kilku miesięcy traci zauważalną część gęstości. Preparat nie tworzy predyspozycji — przyspiesza proces, który u osoby predysponowanej i tak by zaszedł, ale później.

Praktyczne wskazówki dotyczące ryzyka: łysienie u ojca, dziadków lub braci, początek przerzedzenia w młodym wieku, obecność zakoli już przed jakimikolwiek preparatami. Klasyfikacja Norwooda, zaproponowana jeszcze w latach 70., nadal jest używana do opisu stadiów łysienia u mężczyzn.

Dla osób bez predyspozycji genetycznej ryzyko jest znacznie niższe, ale nie zerowe, bo genetyka jest złożona, a wywiad rodzinny nie zawsze jest w pełni znany.

Fluoksymesteron: co wiadomo konkretnie

Fluoksymesteron to doustny androgen o znacznie silniejszym działaniu androgennym w porównaniu z anabolicznym. W ulotce preparatu wśród efektów androgennych wymieniono hirsutyzm i łysienie typu męskiego, w szczególności u kobiet, którym preparat przepisywano przy raku piersi.

Nie ma badań, które ilościowo porównywałyby szybkość łysienia podczas przyjmowania fluoksymesteronu i innych androgenów. Dlatego twierdzenia w rodzaju «halotestin wyłysi N razy szybciej» nie mają podstaw naukowych. Można jedynie powiedzieć, że silny androgen, zwłaszcza w dawkach nadfizjologicznych, jest oczekiwanym czynnikiem przyspieszenia łysienia androgenowego.

W literaturze farmakologicznej opisano częściową 5α-redukcję fluoksymesteronu, ale na ile powstałe metabolity są aktywne właśnie w mieszkach człowieka — nie wiadomo. Dla praktycznych wniosków oznacza to, że nie można polegać na mechanizmie «brak DHT — brak łysienia».

Łysienie podczas przyjmowania androgenów niekoniecznie odwraca się po odstawieniu. Jeśli mieszki uległy znacznej miniaturyzacji, część włosów może być utracona na zawsze, choć u niektórych osób po odstawieniu gęstość częściowo wraca.

Finasteryd i mit o «ochronie»

Finasteryd to inhibitor 5α-reduktazy typu 2, zatwierdzony do leczenia łysienia androgenowego u mężczyzn. W dużym badaniu klinicznym Kaufmana i współautorów (1998) spowalniał on postęp łysienia i u części pacjentów zwiększał liczbę włosów.

Jednak finasteryd działa, zmniejszając przekształcanie testosteronu w DHT. Dla androgenów, które działają na receptor bezpośrednio lub nie zależą od tego enzymu, jego działanie ochronne jest wątpliwe lub nieobecne. Dlatego rozpowszechniona w środowisku sportowym idea «przyjmowania finasterydu dla ochrony włosów» nie jest uniwersalna i dla fluoksymesteronu nie ma podstaw dowodowych.

Ponadto finasteryd to lek na receptę z własnymi działaniami niepożądanymi, w szczególności seksualnymi, które u części osób utrzymują się przez długi czas. Przepisuje go dermatolog lub trycholog po diagnostyce, a nie jako dodatek do preparatów hormonalnych.

Minoksydyl działa inaczej — stymuluje fazę wzrostu poprzez mechanizmy naczyniowe i komórkowe, nie wpływając na androgeny. Może podtrzymywać gęstość włosów, ale nie zatrzymuje androgenowej miniaturyzacji, jeśli wpływ androgenny trwa.

Kobiety, diagnostyka i kiedy zwrócić się do lekarza

Dla kobiet androgeny niosą podwójne ryzyko. Z jednej strony — przerzedzenie włosów na głowie typu męskiego, z drugiej — hirsutyzm, czyli wzrost grubego włosa na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu. Hirsutyzm często utrzymuje się także po odstawieniu, ponieważ przekształcone w terminalne mieszki samodzielnie nie wracają do stanu meszkowego.

Zmiany te są częścią szerszego obrazu wirylizacji, która obejmuje pogrubienie głosu i zaburzenia cyklu miesiączkowego. Niektóre z tych zmian są nieodwracalne, dlatego dla kobiet silne androgeny w rodzaju fluoksymesteronu są szczególnie niebezpieczne.

Diagnostyką wypadania włosów zajmują się dermatolodzy i trycholodzy. Stosują oni:

• oględziny i dokumentację fotograficzną stref przerzedzenia z oceną w skali (Norwooda dla mężczyzn, Ludwiga dla kobiet);
• trichoskopię — oględziny skóry głowy pod powiększeniem do oceny miniaturyzacji;
• analizy w celu wykluczenia innych przyczyn: ferrytyna, hormony tarczycy, w razie potrzeby — hormony płciowe;
• dla kobiet — ocenę oznak hiperandrogenizmu i funkcji miesiączkowej.

Ważne jest odróżnienie łysienia androgenowego od innych form wypadania: telogenowego (po stresie, chorobie, gwałtownym schudnięciu), plackowatego, a także od niedoborów składników odżywczych. Przy restrykcyjnych dietach i wahaniach hormonalnych u sportowców przyczyny te nierzadko się łączą.

Wnioski redakcji

Fluoksymesteron jako silny androgen może przyspieszać łysienie androgenowe u osób genetycznie predysponowanych, a u kobiet powodować hirsutyzm i łysienie typu męskiego.

Głównym czynnikiem ryzyka jest genetyka. Preparat nie tworzy predyspozycji, ale może znacznie przyspieszyć jej realizację, a utracone włosy nie zawsze się odnawiają.

Idea «ochrony» włosów finasterydem nie pasuje do wszystkich androgenów i dla fluoksymesteronu nie ma podstaw dowodowych. Leczenie łysienia to zadanie dermatologa, a nie część «schematu».

Polecamy również przeczytać nasze materiały o wpływie fluoksymesteronu na skórę, o ryzyku wirylizacji u kobiet oraz o tym, jak odróżnić telogenowe wypadanie włosów od androgenowego.

Bibliografia

1. Ellis JA, Stebbing M, Harrap SB. Polymorphism of the androgen receptor gene is associated with male pattern baldness. J Invest Dermatol. 2001;116(3):452–455.
2. Kaufman KD, Olsen EA, Whiting D, et al. Finasteride in the treatment of men with androgenetic alopecia. J Am Acad Dermatol. 1998;39(4 Pt 1):578–589.
3. Norwood OT. Male pattern baldness: classification and incidence. South Med J. 1975;68(11):1359–1365.
4. Halotestin (fluoxymesterone tablets, USP). Prescribing information. Pharmacia & Upjohn.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Hartgens F, Kuipers H. Effects of androgenic-anabolic steroids in athletes. Sports Med. 2004;34(8):513–554.