Propionian testosteronu a psychika: nastrój, agresja, sen

«Sterydowa wściekłość» stała się częścią kultury masowej, ale realny obraz jest bardziej złożony niż stereotyp. Wpływ testosteronu na psychikę zależy od dawki, indywidualnej predyspozycji i okoliczności, a u części osób zauważalnych zmian nie ma w ogóle. Redakcja przeanalizowała, co mówią kontrolowane badania o nastroju, agresji i śnie oraz jakie ryzyka są potwierdzone.

Testosteron i mózg: podstawowe mechanizmy

Propionian testosteronu po hydrolizie estru działa jak naturalny testosteron. Hormon ten łatwo przenika przez barierę krew–mózg i wpływa na mózg trzema drogami: bezpośrednio przez receptory androgenowe, poprzez przekształcenie w estradiol pod wpływem aromatazy oraz poprzez neuroaktywne metabolity modulujące receptory GABA.

Receptory androgenowe i estrogenowe są szczególnie gęsto reprezentowane w ciele migdałowatym, podwzgórzu i korze przedczołowej — strukturach odpowiadających za emocje, motywację, reakcję na zagrożenie i samokontrolę. Dlatego zmiana poziomu hormonu może wpływać na reaktywność emocjonalną i skłonność do ryzyka.

Propionian ma krótki ester, więc poziom testosteronu po jego podaniu zmienia się szybciej niż przy stosowaniu długich estrów. Teoretycznie może to oznaczać bardziej wyraźne wahania, jednak redakcja nie znalazła kontrolowanych badań, które porównywałyby efekty psychiczne właśnie różnych estrów. Większość danych pochodzi z badań nad enantatem i cypionatem.

Ważne jest rozróżnienie poziomów fizjologicznych i nadfizjologicznych. U mężczyzn z hipogonadyzmem normalizacja testosteronu często poprawia nastrój, energię i libido. Problemy, o których mowa dalej, dotyczą głównie dawek znacznie przekraczających fizjologiczne.

Nastrój: od euforii do manii

Najsłynniejsze randomizowane badanie kontrolowane placebo na ten temat przeprowadzili Pope, Kouri i Hudson (2000). Zdrowi mężczyźni otrzymywali cypionat testosteronu w rosnącej dawce do 600 mg na tydzień lub placebo, po czym grupy się zamieniały. Badacze oceniali nastrój, agresję i objawy maniakalne.

U większości uczestników zmiany psychiczne były minimalne. Jednak u niewielkiej części mężczyzn rozwinęły się wyraźne objawy hipomaniakalne lub maniakalne: podniosły czy drażliwy nastrój, przyspieszona mowa, zmniejszona potrzeba snu, impulsywność. Ta nierównomierność odpowiedzi to kluczowy wniosek pracy.

Jeszcze wcześniej Pope i Katz (1994) w badaniu sportowców stosujących sterydy donosili o wyższej częstości epizodów maniakalnych i depresyjnych w porównaniu z tymi, którzy sterydów nie stosowali. Takie dane obserwacyjne mają ograniczenia, ale są zgodne z wynikami kontrolowanych eksperymentów.

Dlaczego jedni ludzie reagują, a inni nie, nadal nie jest jasne. Wśród możliwych czynników rozpatruje się genetykę, wcześniejsze zaburzenia psychiczne, spożywanie alkoholu i innych substancji, a także dawkę i czas stosowania.

Agresja: mit i dane

Związek testosteronu z agresją nie jest tak prostoliniowy, jak się go przedstawia. W badaniach laboratoryjnych dawki nadfizjologiczne dawały średnio jedynie niewielki wzrost wskaźników agresywności, i znów — z wyraźnymi reakcjami u poszczególnych uczestników.

Przegląd naukowy Endocrine Society (Pope i wsp., 2014) zaznacza, że u części użytkowników androgenów obserwuje się drażliwość, wrogość i skłonność do zachowań agresywnych, zwłaszcza przy wysokich dawkach i połączeniu z alkoholem lub innymi substancjami psychoaktywnymi.

Współczesne modele neurobiologiczne rozpatrują testosteron nie jako «hormon agresji», lecz jako hormon zwiększający wrażliwość na status społeczny i nagrodę. W sytuacji rywalizacji czy prowokacji może to przejawiać się agresją, a w innych warunkach — wytrwałością lub ryzykownym zachowaniem.

Praktyczne znaczenie tego rozdziału polega na tym, że człowiek często nie zauważa zmian we własnym zachowaniu. Skargi bliskich na zwiększoną konfliktowość czy impulsywność to ważny sygnał, który warto traktować poważnie.

Sen i oddychanie podczas snu

Testosteron wpływa na sen poprzez kilka mechanizmów. Zmienia napięcie mięśni górnych dróg oddechowych i wrażliwość ośrodka oddechowego na dwutlenek węgla. Dlatego wśród ryzyk terapii testosteronem od dawna wymienia się pogorszenie obturacyjnego bezdechu sennego.

Badanie Liu i współautorów (2003) u starszych mężczyzn wykazało, że krótkotrwałe podawanie wysokich dawek testosteronu skracało czas snu i pogarszało wskaźniki oddychania podczas snu. Wytyczne kliniczne Endocrine Society (2018) zaliczają ciężki nieleczony obturacyjny bezdech senny do stanów, przy których nie należy rozpoczynać terapii testosteronem.

Użytkownicy wysokich dawek androgenów opisują również trudności z zasypianiem, płytki sen i nocne przebudzenia. Skargi te mogą być związane zarówno z wpływem hormonalnym, jak i ze stymulantami, późnymi treningami czy innymi lekami.

• Głośne chrapanie z pauzami w oddychaniu, które zauważają bliscy.
• Poranny ból głowy, suchość w ustach.
• Wyraźna senność w ciągu dnia, zasypianie za kierownicą.
• Nocne przebudzenia z uczuciem braku powietrza.

Zaburzenia snu z kolei pogarszają nastrój, samokontrolę i regenerację po treningach. Przy obecności tych oznak warto zwrócić się do lekarza: bezdech diagnozuje się za pomocą polisomnografii lub domowego monitorowania oddechu.

Odstawienie, depresja i uzależnienie

Po zaprzestaniu stosowania androgenów własna produkcja testosteronu przez długi czas pozostaje zahamowana. W tym okresie ludzie często odczuwają obniżony nastrój, apatię, zmęczenie, obniżenie libido. U części z nich rozwija się depresja kliniczna wymagająca leczenia.

Naukowcy opisują również uzależnienie od sterydów anabolicznych. Kanayama i współautorzy (2009) oszacowali, że może się ono rozwijać u znacznej części długoletnich użytkowników. Podtrzymuje je kilka mechanizmów: chęć uniknięcia objawów odstawienia, niezadowolenie z ciała przypominające dysmorfię mięśniową i, być może, bezpośredni wpływ androgenów na układ nagrody.

Objawy depresyjne po odstawieniu to nie oznaka «słabego charakteru», lecz następstwo zmian hormonalnych i obciążenia psychicznego. Istnieją skuteczne metody leczenia, a zwrócenie się do lekarza znacznie obniża ryzyko.

Jeśli pojawiają się myśli o samookaleczeniu, należy natychmiast zwrócić się po pomoc medyczną lub na telefon zaufania wsparcia psychologicznego. To stan nagły, a nie kwestia, którą można odłożyć.

Wnioski redakcji

W kontrolowanych badaniach dawki nadfizjologiczne testosteronu u większości mężczyzn miały niewielki wpływ na psychikę, ale u mniejszości wywoływały wyraźne reakcje hipomaniakalne czy maniakalne.

Agresywność wzrasta średnio umiarkowanie, jednak znacznie — u poszczególnych osób, zwłaszcza w połączeniu z alkoholem i innymi substancjami.

Androgeny mogą pogarszać sen i obturacyjny bezdech, a po odstawieniu istnieje ryzyko depresji i rozwoju uzależnienia.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o regeneracji organizmu po stosowaniu cypionatu testosteronu, o wpływie propionianu testosteronu na nerki i na skórę.

Bibliografia

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Pope HG Jr, Katz DL. Psychiatric and medical effects of anabolic-androgenic steroid use. A controlled study of 160 athletes. Arch Gen Psychiatry. 1994;51(5):375–382.
3. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
4. Kanayama G, Brower KJ, Wood RI, Hudson JI, Pope HG Jr. Anabolic-androgenic steroid dependence: an emerging disorder. Addiction. 2009;104(12):1966–1978.
5. Liu PY, Yee B, Wishart SM, et al. The short-term effects of high-dose testosterone on sleep, breathing, and function in older men. J Clin Endocrinol Metab. 2003;88(8):3605–3613.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.